Giữ tiếng hát Cọi trong đời sống người Tày ở Tuyên Quang

Hát Cọi – dân ca mộc mạc gắn với đời sống cộng đồng người Tày

Hát Cọi là một loại hình dân ca truyền thống đặc sắc của người Tày, tồn tại và phát triển cùng đời sống cộng đồng từ bao đời nay. Không chỉ đơn thuần là một hình thức ca hát, hát Cọi gắn bó mật thiết với sinh hoạt tinh thần, nghi lễ dân gian và các mối quan hệ xã hội của đồng bào, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa bản làng.

Hát Cọi thường được diễn xướng theo hình thức hát đối đáp giữa nam và nữ, giữa hai nhóm hoặc hai cá nhân. Lời ca mộc mạc nhưng sâu lắng, giàu hình ảnh và cảm xúc, phản ánh sinh động tâm tư, tình cảm của con người trong cuộc sống thường ngày. Nội dung các bài hát xoay quanh nhiều chủ đề quen thuộc như tình yêu đôi lứa, tình nghĩa vợ chồng, đạo lý làm người, tình làng nghĩa xóm, ca ngợi quê hương, núi rừng và cuộc sống lao động sản xuất.

Về không gian diễn xướng, hát Cọi xuất hiện phổ biến trong các dịp lễ hội truyền thống, ngày xuân, hội làng, đám cưới, mừng nhà mới hoặc những buổi sinh hoạt cộng đồng sau mùa vụ. Khi tiếng hát cất lên, đó không chỉ là cuộc giao duyên, giao lưu tình cảm mà còn là dịp để người hát thể hiện trí tuệ, khả năng ứng đối linh hoạt và sự am hiểu phong tục, tập quán của dân tộc mình.

Lời hát Cọi thường được sáng tác theo thể thơ dân gian, có vần điệu rõ ràng, dễ nhớ, dễ hát. Người hát phải biết lựa lời sao cho ý nhị, tế nhị nhưng sâu sắc, vừa giữ được phép lịch sự, vừa bộc lộ được tình cảm chân thành. Chính sự tinh tế trong ca từ, cùng khả năng ứng khẩu linh hoạt đã làm nên sức hấp dẫn riêng, tạo nên nét độc đáo không trộn lẫn của hát Cọi trong kho tàng dân ca các dân tộc Việt Nam.

Về giá trị văn hóa, hát Cọi không chỉ là một hình thức giải trí mà còn được xem như một “kho tư liệu sống”, phản ánh đời sống xã hội, phong tục, tập quán và tâm hồn của người Tày. Qua từng câu hát, thế hệ trẻ được truyền dạy cách ứng xử trong gia đình và cộng đồng, học về đạo đức, lòng yêu quê hương, ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc và sự gắn bó với cội nguồn.

Ngày nay, trước sự tác động của đời sống hiện đại, hát Cọi từng có thời gian đứng trước nguy cơ mai một. Tuy nhiên, tại nhiều địa phương ở Tuyên Quang, loại hình dân ca này đang từng bước được khôi phục và bảo tồn thông qua các hoạt động sinh hoạt văn hóa cộng đồng, lễ hội truyền thống và truyền dạy trong dân gian, góp phần giữ gìn nét đẹp văn hóa độc đáo của người Tày.

Người phụ nữ Tày lặng lẽ giữ gìn tiếng hát Cọi

Trong hành trình gìn giữ hát Cọi, có những con người bình dị nhưng giàu tâm huyết, xem việc bảo tồn văn hóa truyền thống như trách nhiệm tự nhiên của mình. Tại xã Thượng Lâm, cô Nông Thị Sằn là một trong những người như thế.

Sinh ra và lớn lên giữa không gian văn hóa đậm đặc bản sắc Tày, cô Nông Thị Sằn sớm được nuôi dưỡng tâm hồn bằng những câu hát Cọi mộc mạc của quê hương. Từ khi còn nhỏ, trong những buổi quây quần bên gia đình hay các dịp sinh hoạt cộng đồng, tiếng hát Cọi đã gắn bó với cuộc sống của cô, trở thành ký ức sâu đậm và là sợi dây kết nối bền chặt với bản làng.

Dù yêu thích hát Cọi từ khi còn trẻ, nhưng vì mưu sinh và công việc, niềm đam mê ấy có thời gian phải gác lại. Chỉ đến khi nghỉ hưu, có thêm thời gian cho bản thân và cộng đồng, cô Sằn mới dành trọn tâm huyết để ôn lại các làn điệu cũ, luyện tập thường xuyên và tham gia các hoạt động sinh hoạt, biểu diễn hát Cọi tại địa phương.

Với cô Nông Thị Sằn, hát Cọi không chỉ là lời ca, mà còn là cách gìn giữ ký ức văn hóa, lưu giữ những giá trị tinh thần của cha ông và truyền lại cho thế hệ sau. Từ những buổi luyện tập giản dị trong cộng đồng đến các cuộc giao lưu văn nghệ ở thôn bản, xã lân cận, tiếng hát Cọi vẫn được cô và những người cùng đam mê kiên trì gìn giữ, lan tỏa.

Giữa nhịp sống hiện đại nhiều đổi thay, sự bền bỉ của những người như cô Nông Thị Sằn đã góp phần để hát Cọi không bị lãng quên, tiếp tục hiện diện trong đời sống tinh thần của người Tày. Từ những câu hát mộc mạc đời thường, hát Cọi vẫn đang âm thầm chảy trong cộng đồng, trở thành mạch nguồn văn hóa được tiếp nối qua từng thế hệ.