Phía Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam cho biết, một trong những điểm nổi bật của Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 là đã trao quyền mạnh mẽ hơn cho các địa phương trong việc quản lý, sử dụng tài nguyên khoáng sản nhằm thúc đẩy ngành khai thác khoáng sản phát triển bền vững.
Trong những năm vừa qua, công tác quản lý khoáng sản tại Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả, thành tựu, tuy nhiên vẫn tồn tại không ít bất cập, nhức nhối. Tình trạng chồng chéo trong thẩm quyền, thủ tục hành chính phức tạp, hay việc phân loại khoáng sản chưa thật sự rõ ràng đã khiến cả doanh nghiệp lẫn chính quyền địa phương gặp nhiều khó khăn, bức xúc.
Chính vì vậy, Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 ra đời được kỳ vọng như cuộc đại “giải phẫu”, cải cách mạnh mẽ, mang lại sự minh bạch và hiệu quả trong quản lý tài nguyên quốc gia.
Điều 107 của Luật đã đặt nền móng quan trọng cho mô hình quản lý tài nguyên địa chất – khoáng sản theo hướng: tập trung thống nhất ở Trung ương nhưng phân cấp mạnh cho địa phương trong tổ chức thực thi.
Khoản 1 Điều 107 xác định: “Chính phủ thống nhất quản lý Nhà nước về địa chất, khoáng sản”.
Trong khi đó, khoản 2 Điều 107 tiếp tục nêu rõ, Bộ Tài nguyên và Môi trường (TN&MT) vai trò cơ quan đầu mối chuyên môn với các nhiệm vụ trọng yếu, như: Tổng hợp kết quả điều tra địa chất – khoáng sản, quản lý thông tin, dữ liệu về địa chất, khoáng sản. Khoanh định, công bố khu vực khoáng sản phân tán nhỏ lẻ; Tổ chức và chỉ đạo thanh tra, kiểm tra chuyên ngành địa chất, khoáng sản trong phạm vi cả nước.
Đối với khoản 4, điều 107 của Luật Địa chất và khoáng sản 2024 quy định về trách nhiệm quản lý Nhà nước về địa chất, khoáng sản đã bổ sung việc phân cấp cho UBND cấp tỉnh thực hiện các nội dung kiểm soát, cấp phép.
Theo đó, UBND tỉnh được phê duyệt đề án, báo cáo kết quả điều tra cơ bản địa chất theo quy hoạch; điều tra địa chất về khoáng sản đối với khoáng sản nhóm III, nhóm IV và được thực hiện bằng nguồn vốn ngân sách của địa phương. Quyết định việc cho phép thu hồi khoáng sản nhóm I, II khi thực hiện dự án đầu tư tại khu vực dự trữ khoáng sản quốc gia thuộc thẩm quyền UBND cấp tỉnh và UBND tỉnh được cấp giấy phép thăm dò, giấy phép khai thác nước khoáng thiên nhiên, nước nóng thiên nhiên.
Đối với việc điều chỉnh phân cấp, phân quyền trong lĩnh vực địa chất và khoáng sản cho phù hợp sau khi tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, hiện nay Cục đang dự thảo nội dung phân cấp, phân quyền trong lĩnh vực địa chất và khoáng sản.
Đặc biệt, việc phân cấp còn giúp giảm thời gian thực hiện thủ tục hành chính, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực khoáng sản; phát huy tính chủ động của địa phương. Các địa phương có thể xây dựng các chính sách, cơ chế khuyến khích đầu tư phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương, tạo điều kiện thu hút đầu tư vào lĩnh vực khoáng sản.
Đặc biệt, phải có sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan Trung ương và địa phương nhằm đảm bảo việc khai thác, sử dụng tài nguyên khoáng sản hiệu quả, bền vững và tuân thủ pháp luật.
Nói cho dễ hiểu hơn, thì trước đây, phần lớn thủ tục cấp phép thăm dò, khai thác khoáng sản phải do Bộ, ngành Trung ương phê duyệt thì nay, Luật mới trao quyền cho UBND cấp tỉnh đối với nhiều loại khoáng sản (nhóm III, IV).
Điều này có nhiều ý nghĩa: (1) Tiết kiệm thời gian và chi phí, doanh nghiệp không phải “gõ cửa” nhiều cơ quan Trung ương, hồ sơ được giải quyết ngay tại địa phương. (2) Chính quyền gần với người dân hơn, địa phương là nơi nắm rõ nhất thực tế về trữ lượng, điều kiện khai thác, cũng như tác động đến đời sống dân cư.
Việc phân cấp này không chỉ giúp quản lý chặt chẽ, minh bạch hơn mà còn tạo thêm nguồn thu ổn định cho ngân sách địa phương, phục vụ đầu tư hạ tầng và bảo đảm an sinh xã hội.
Tại nhiều địa phương như Quảng Ninh, Lào Cai, Thái Nguyên, Ninh Bình (gồm Ninh Bình và Hà Nam) Nghệ An, Quảng Nam, Lâm Đồng (gồm Lâm Đồng, Bình Thuận, Đắk Nông)... nguồn thu từ hoạt động khoáng sản đã giúp gia tăng ngân sách địa phương. Chính từ đây, địa phương tái đầu tư vào hạ tầng xây dựng đường giao thông, trường học, trạm y tế và các công trình dân sinh…
Thống kê sơ bộ trên cả nước của Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam cho thấy, hoạt động khai thác khoáng sản mỗi năm mang về cho ngân sách các tỉnh hàng nghìn tỷ đồng từ đấu giá quyền khai thác khoáng sản, tiền cấp quyền khai thác khoáng sản và thuế tài nguyên.
Điểm đ, khoản 4, Điều 107 nêu: “Tổ chức và chỉ đạo thực hiện thanh tra, kiểm tra chuyên ngành địa chất, khoáng sản trên địa bàn; giải quyết khiếu nại, tố cáo về địa chất, khoáng sản và xử lý vi phạm pháp luật về địa chất, khoáng sản theo quy định của pháp luật; tổ chức việc kiểm soát, giám sát mọi hoạt động khoáng sản, thu hồi khoáng sản trên địa bàn”.
Đây là nhóm phân quyền có ý nghĩa đặc biệt lớn đối với chính quyền địa phương, ở đây là cấp tỉnh.
Bởi trước đây, tình trạng khai thác khoáng sản trái phép, khai thác vượt công suất, không phục hồi môi trường… chủ yếu xảy ra tại địa phương. Nhưng việc xử lý lại phụ thuộc nhiều vào các cuộcthanh tra/kiểm tra từ các cơ quan Trung ương (Bộ/ngành).
Chính vì vậy, Luật mới đã chuyển vai trò này về cho UBND tỉnh, với các tác động mạnh mẽ: Không lệ thuộc vào Trung ương khi có vi phạm cần xử lý; Địa phương trở thành lực lượng nòng cốt trong việc chống khai thác khoáng sản trái phép; Tăng cường khả năng giám sát sản lượng, công nghệ, an toàn mỏ, góp phần giảm thất thoát tài nguyên.
Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong việc điều tra, quản lý và sử dụng bền vững tài nguyên khoáng sản, đặc biệt trong bối cảnh cả nước đang thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.
Theo đại diện Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam, Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024 tăng cường phân cấp cho chính quyền địa phương đi đôi với phân bổ nguồn lực, nâng cao năng lực thực thi của cơ quan cấp dưới kèm theo kiểm tra, giám sát, kiểm soát quyền lực, nhất là ở cấp trực tiếp thực hiện.
Mới đây, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tây Ninh vừa có văn bản gửi UBND các xã, phường và các tổ chức, cá nhân hoạt động trong lĩnh vực khoáng sản trên địa bàn tỉnh, yêu cầu khẩn trương triển khai các nhiệm vụ trọng tâm nhằm bảo đảm công tác quản lý nhà nước về địa chất, khoáng sản được thực hiện chặt chẽ, đồng bộ, đúng quy định pháp luật.
Đơn cử như, đối với các tổ chức, cá nhân đã được cấp phép khai thác khoáng sản, Sở Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu khẩn trương rà soát toàn diện Giấy phép đã được cấp trước ngày 01/7/2025. Đặc biệt, các doanh nghiệp phải lắp đặt đầy đủ thiết bị cân, camera giám sát tại các điểm vận chuyển khoáng sản ra khỏi mỏ, cũng như thiết bị giám sát hành trình trên phương tiện vận tải. Đây là biện pháp nhằm quản lý chặt chẽ sản lượng khai thác thực tế, ngăn ngừa thất thoát tài nguyên và bảo đảm nghĩa vụ nộp ngân sách.
Đối với UBND các xã, phường, Sở Nông nghiệp và Môi trường đề nghị tập trung các biện pháp bảo vệ tài nguyên khoáng sản chưa khai thác, kịp thời phát hiện, ngăn chặn và giải tỏa các hoạt động khai thác trái phép ngay tại địa bàn. Đồng thời, cần tăng cường công tác tuyên truyền, vận động nhân dân chấp hành pháp luật, không tham gia vào các hoạt động khai thác, thu mua, tàng trữ hay vận chuyển khoáng sản trái phép.
UBND cấp xã cũng được yêu cầu phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chức năng trong kiểm tra, giám sát hoạt động của tổ chức, cá nhân đã được cấp phép, bảo đảm việc triển khai nghiêm túc các quy định pháp luật về địa chất, khoáng sản.
Trong khi đó, tỉnh Bắc Ninh yêu cầu siết chặt quản lý khoáng sản, tăng cường thanh tra và xử lý nghiêm các vi phạm, đặc biệt với hành vi khai thác, vận chuyển trái phép và bao che tiêu cực.
Sở Nông nghiệp và Môi trường chủ trì, phối hợp với các cơ quan, đơn vị liên quan thực hiện rà soát, kiểm tra tổng thể đối với các dự án khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường như: đất san lấp, cát sỏi… Kiên quyết xử lý nghiêm các tổ chức, cá nhân liên quan nếu để xảy ra tình trạng khai thác trái phép, vượt quá hạn mức quy định.
Tỉnh Lào Cai cũng chú trọng nâng cao nhận thức và trách nhiệm cho đội ngũ cán bộ quản lý, từ cấp xã đến cấp tỉnh, trong xử lý các vấn đề liên quan đến địa chất – khoáng sản. Tỉnh sẽ rà soát toàn bộ hoạt động của các doanh nghiệp khai thác trên địa bàn. Những đơn vị có sai phạm không chỉ bị xử lý hành chính mà còn có thể bị yêu cầu dừng hoạt động, thậm chí thu hồi giấy phép nếu không khắc phục được tồn tại. Việc thu tiền cấp quyền khai thác cũng được đẩy mạnh, với sự vào cuộc của cơ quan thuế và các biện pháp nghiệp vụ đi kèm.
Tỉnh Lạng Sơn cũng đã ban hành kế hoạch hành động triển khai thi hành Luật Địa chất và Khoáng sản năm 2024. Ngoài việc tổ chức tập huấn sâu cho cán bộ chuyên môn, tỉnh đang tiến hành rà soát toàn bộ hệ thống văn bản dưới luật, loại bỏ những quy định không còn phù hợp.
Hai cơ quan chủ lực là Sở Nông nghiệp và Môi trường và Sở Công Thương được giao nhiệm vụ phối hợp quản lý an toàn mỏ, thẩm định các đề án địa chất và điều phối liên ngành.
Trong đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường tham mưu cho UBND tỉnh ban hành quy chế phối hợp giữa các địa phương hoặc giữa địa phương với các bộ, ngành trong quản lý nhà nước về khoáng sản, tham mưu công tác thẩm định, phê duyệt đề án, báo cáo kết quả điều tra cơ bản địa chất đối với đề án, dự án hoặc nhiệm vụ được cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền phê duyệt hoặc chấp thuận và được thực hiện bằng nguồn vốn ngân sách của địa phương theo quy hoạch đã được phê duyệt.
Như vậy, có thể thấy Luật Địa chất và Khoáng sản số 54/2024/QH15 thực sự là bước ngoặt trong công tác quản lý tài nguyên địa chất và khoáng sản của Việt Nam. Việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền không chỉ giảm tải cho Trung ương, mà quan trọng hơn, trao quyền và gắn trách nhiệm cho địa phương, giúp hoạt động quản lý bám sát thực tiễn, kịp thời và minh bạch hơn.