Chợ Viềng Xuân - Phủ Dầy 2026: Nâng tầm lễ hội, kiến tạo hành trình di sản

“Thiên Tiên Thị” giữa không gian tâm linh Phủ Dầy

Theo các tư liệu cổ như Tục lệ xã An Thái (1850) và Nam Định dư địa chí mục lục (1893), Chợ Viềng xưa được gọi là “Thiên Tiên Thị” - chợ của Tiên. Phiên chợ chỉ họp duy nhất vào đêm mùng 7 rạng sáng mùng 8 tháng Giêng - thời khắc giao hòa âm dương, mở đầu một năm mới.

Gắn bó mật thiết với không gian tín ngưỡng Phủ Dầy - nơi thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một trong “Tứ bất tử” của dân gian Việt Nam - Chợ Viềng từ lâu đã vượt ra khỏi ý nghĩa của một hoạt động trao đổi hàng hóa thông thường. Đây cũng là không gian tiêu biểu của Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, nơi niềm tin dân gian được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Người ta đến chợ không chỉ để mua bán. Họ đến để “mua may, bán rủi”. Người bán mong tiễn đi những điều không thuận của năm cũ. Người mua tin rằng mình sẽ mang về tài lộc, bình an, sự hanh thông cho năm mới.

Trong dòng người tấp nập đêm khai hội, ông Bùi Văn Xuân (Thanh Hóa) cùng đoàn khách hơn ba chục người nổi bật bởi tiếng cười nói rôm rả. Ông cho biết năm nào cũng tổ chức thuê hẳn một xe du lịch 36 chỗ ngồi để cả đoàn cùng đi Chợ Viềng.

“Chúng tôi đi từ chiều, đến nơi vừa kịp vào lễ Phủ rồi ra chợ. Năm nào tôi cũng mua vài cây non, mấy cái nơm, cái đó, giỏ… mang về treo ở góc vườn hoặc đặt trước hiên nhà. Không phải để dùng nhiều, mà là để cầu tài lộc, lấy may đầu năm,” ông Xuân chia sẻ.

Với ông Xuân, chuyến đi không chỉ là một cuộc du xuân mà còn là dịp kết nối anh em, bạn bè, cùng nhau khởi đầu năm mới trong tâm thế vui vẻ, tin tưởng. Mọi người đều mua chút thịt bê mang về, như một thói quen đẹp của phiên chợ đầu năm - vừa để đãi khách, vừa gửi gắm ước mong no đủ, sung túc cho cả gia đình.

Trao đổi với phóng viên Báo Pháp luật Việt Nam, ông Trần Minh Hoan - Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Vụ Bản nhấn mạnh: “Lễ hội Chợ Viềng Xuân - Phủ Dầy không chỉ là sự kiện văn hóa thường niên mà còn là dấu mốc thể hiện sự tiếp nối bền bỉ trong hành trình gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa tâm linh lâu đời của quê hương. Đây vừa là niềm tự hào, vừa là trách nhiệm của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Vụ Bản trong việc bảo tồn, nâng tầm giá trị truyền thống trong giai đoạn mới.”

Theo ông Hoan, việc tổ chức bài bản lễ hội hôm nay chính là cách để gìn giữ “ký ức cộng đồng”, bảo đảm các giá trị tâm linh được lan tỏa đúng hướng, bền vững và văn minh.

Giữa dòng người nô nức du xuân, giữa ánh đèn chợ hòa cùng khói hương Phủ Dầy, có thể cảm nhận rõ một mạch chảy bền bỉ của ký ức cộng đồng đang được gìn giữ qua từng thế hệ. Nhưng để những giá trị ấy không chỉ tồn tại trong hoài niệm mà tiếp tục lan tỏa mạnh mẽ trong đời sống đương đại, đòi hỏi sự chủ động, bài bản và tầm nhìn dài hạn của cấp ủy, chính quyền địa phương.

Chính từ nhận thức ấy, năm 2026 đánh dấu bước chuyển quan trọng khi Chợ Viềng Xuân được nâng tầm tổ chức thành lễ hội quy mô ba ngày - một bước đi thể hiện quyết tâm vừa bảo tồn, vừa phát huy giá trị truyền thống trong điều kiện mới.

Nâng cấp thành lễ hội - Tổ chức quy củ, hiện đại

Năm 2026, Chợ Viềng Xuân chính thức được nâng tầm thành lễ hội kéo dài 3 ngày, dự kiến đón khoảng 8 vạn lượt du khách. Không gian họp chợ được quy hoạch kéo dài từ khu vực thị trấn Gôi cũ dọc Quốc lộ 37B, bảo đảm phân luồng giao thông, an ninh trật tự và vệ sinh môi trường.

Chương trình nghệ thuật “Vụ Bản - Sắc xuân hội tụ” với ba chương: “Hào khí Tiên Thiên”, “Sắc thắm tình quê”, “Nhịp điệu xuân mới” cùng các trò chơi dân gian như đánh đu, cờ người, tổ tôm điếm, hát chèo, hát chầu văn… đã tạo nên không gian hội xuân vừa linh thiêng vừa rộn ràng.

Ông Phạm Thanh Lợi - Chủ tịch UBND xã Vụ Bản khẳng định: “Việc nâng tầm tổ chức không làm thay đổi bản chất và nét đẹp vốn có của chợ xưa, mà nhằm chủ động gìn giữ, kế thừa và phát huy các giá trị truyền thống. Với tinh thần trang nghiêm - an toàn - văn minh, địa phương đã chuẩn bị đồng bộ các phương án về chuyển đổi số, quy hoạch không gian, bảo đảm an ninh trật tự, phòng cháy chữa cháy và vệ sinh môi trường.

Chúng tôi xác định xây dựng Lễ hội Chợ Viềng Xuân trở thành sản phẩm văn hóa đặc sắc, điểm gặp gỡ của truyền thống và hiện đại, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững.”

Hoàn thiện hồ sơ đề nghị công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Cùng với việc đổi mới tổ chức, xã Vụ Bản đang hoàn thiện hồ sơ trình cấp có thẩm quyền đề nghị công nhận Chợ Viềng Xuân - Phủ Dầy là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Theo ông Trần Minh Hoan, việc xây dựng hồ sơ di sản không đơn thuần là hoàn tất một thủ tục hành chính, mà là quá trình chắt lọc, hệ thống hóa và gọi tên đầy đủ những tầng giá trị đặc sắc đã bồi đắp nên Chợ Viềng qua bao thế hệ. Đó là tính độc bản của phiên chợ chỉ họp một lần trong năm, vào thời khắc giao hòa giữa cũ và mới; là triết lý “mua may, bán rủi” mang đậm tinh thần nhân văn, gửi gắm ước vọng bình an của người dân. Đó còn là sự gắn kết hữu cơ với không gian tín ngưỡng Phủ Dầy, nơi đời sống tâm linh và sinh hoạt cộng đồng hòa quyện, cùng vai trò gìn giữ các làng nghề truyền thống, lưu giữ ký ức của nền văn hóa nông nghiệp lúa nước.

Trong cách nhìn ấy, mỗi giá trị không đứng riêng lẻ mà kết thành một chỉnh thể văn hóa sống động, cần được nhận diện đúng tầm và bảo tồn bền vững.

“Chúng tôi tin tưởng rằng, với truyền thống đoàn kết và sự đồng lòng của cán bộ, đảng viên và nhân dân, Lễ hội Chợ Viềng Xuân - Phủ Dầy sẽ được tổ chức ngày càng bài bản, xứng đáng trở thành di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, góp phần tạo động lực phát triển bền vững cho quê hương,” ông Trần Minh Hoan bày tỏ.

Giữa nhịp sống hiện đại, Chợ Viềng Xuân không chỉ là phiên chợ đầu năm mà còn là biểu tượng văn hóa - tâm linh của một vùng đất cổ, nơi truyền thống và hiện đại cùng song hành trên hành trình kiến tạo di sản.

Chợ Viềng Xuân vẫn lặng lẽ gìn giữ triết lý “mua may, bán rủi” - một quan niệm giản dị mà thấm đẫm tính nhân văn của cư dân nông nghiệp vùng châu thổ.

Việc nâng tầm tổ chức lễ hội và xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ là mục tiêu danh hiệu, mà còn là hành trình xác lập giá trị, bảo vệ ký ức cộng đồng và khẳng định bản sắc văn hóa của vùng đất giàu truyền thống.

Khi những bước chân du xuân còn vang trên lối nhỏ dẫn về Phủ Dầy, khi một mầm lộc được nâng niu mang về trong ánh sáng đầu năm mới, Chợ Viềng Xuân không chỉ là một phiên chợ. Đó là nơi mùa xuân được đánh thức trong niềm tin, nơi truyền thống tiếp tục được trao gửi, và cũng là nơi Vụ Bản khẳng định quyết tâm gìn giữ di sản để phát triển bền vững trong tương lai.